Co dzieje się wtedy, gdy taniec jest wcześniej zaplanowanym układem i biorą w nim udział wysportowani tancerze i tancerki? Sprawdź, jak możesz zarządzać prawem do choreografii.
Tańczysz. Tańczysz przed lustrem w domu do rytmu muzyki? Bierzesz udział w potańcówkach na imprezie? To spontaniczne działania, które mają swój pozytywny efekt w postaci endorfin. Stajesz się szczęśliwszy. Co dzieje się wtedy, gdy taniec jest wcześniej zaplanowanym układem i biorą w nim udział wysportowani tancerze i tancerki? Skrupulatnie przygotowana choreografia taneczna może być chroniona przez prawo własności intelektualnej.
O tym, jak prawo własności intelektualnej umożliwia właściwe zarządzanie dobrami niematerialnymi związanymi z tańcem. Prawa autorskie chronią utwór, za to prawo własności przemysłowej umożliwia właściwe korzystanie z dóbr związanych z uprawianiem tańca w sposób komercyjny.
Kto ma prawo do choreografii tanecznej?
Choreografia odnosi się do uporządkowania dowolnego ruchu w czasie i przestrzeni, więc nie tylko do tańca. Choreografię stosuje się w sztuce i rozrywce – w filmie, teatrach, pokazach mody, teledyskach, reklamie. Choreografia ma też swoje znaczenie w sporcie i rekreacji, czyli w dyscyplinach artystycznych – łyżwiarstwo figurowe, gimnastyka artystyczna, pływanie synchroniczne. W widowiskach opartych na rywalizacji tj. wrestling. Zaskakującą formą przygotowań do występu, w oparciu o choreografię, jest także musztra wojskowa i parady, gdzie mamy do czynienia z synchronicznym marszem i muzyką wraz z pokazem orkiestry wojskowej.
Choreografia taneczna jest sztuką układania sekwencji ruchów i figur do dźwięków muzyki. Choreografie tworzą ludzie, ale nie tylko dla innych ludzi. Występ do muzyki może zostać, także zaplanowany przez człowieka dla zwierzęcia, najczęściej psa.
Dog dancing to występ taneczny i widowiskowy sport kynologiczny, gdzie przewodnik i pies wykonują układ choreograficzny do muzyki.
Z wcześniej zaplanowaną sekwencją ruchów i figur tanecznych stworzonych do tańca ludzi mamy do czynienia w tańcu towarzyskim. Inne wyróżniające style tańca to taniec klasyczny, współczesny, balet, hip-hop, street dance, jazz, modern jazz.
Prawo polskie chroni choreografie jako utwór sceniczny. Choreografia otrzymuje automatyczną ochronę – bez dodatkowych rejestracji, na podstawie Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Do uzyskania ochrony prawno-autorskiej, układ taneczny powinien spełniać konkretne warunki, które mogą dawać twórcy określone narzędzia kontroli i korzyści finansowe.
Kiedy choreografia jest chroniona prawem? Prawo wyłączne do choreografii
Jeśli jesteś twórcą choreografii, prowadzisz szkołę tańca i zatrudniasz choreografów lub teatr, działasz w publicznej instytucji kultury, powinieneś wziąć pod uwagę, kiedy choreografia jest chroniona prawem i jakie są tego skutki.
Polskie prawo autorskie nie chroni pojedynczych kroków, figur, ani też idei, systemu, czy procesu. Ochroną prawną jest ujęta kompozycja elementów tanecznych, ekspresja – spójnych i oryginalnych sekwencji kroków, figur, ewolucji, jako całości. Do uzyskania ochrony choreografii tanecznej nie jest wymagana rejestracja, ale spełnienie kluczowych elementów, by choreografia była utworem w rozumieniu prawa autorskiego. Inaczej sytuacja choreografii wygląda w Stanach Zjednoczonych Ameryki.
Co to utwór w prawie autorskim? Czy choreografia może być utworem?
Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 1994 r. wskazuje przesłanki do zaliczenia dzieła jako utworu. Dodatkowo ustawa wskazuje w art. 1 ust. 2 w pkt 8 szczegółowe przedmioty prawa autorskiego, wymieniając utwory choreograficzne. Jest to tym bardziej wartościowe, bo nie może zostać zakwestionowane jako sztuka performatywna, której należy się ochrona prawna. Nadal jednak należy pamiętać, że nie każdy ruch sceniczny, czy zaplanowana sekwencja ruchów jest chroniona prawem. Choreografia musi spełnić warunki, aby być utworem w rozumieniu prawa autorskiego, a w następstwie być chroniona jako dobro niematerialne.
Utworem jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia.
art. 1 ust. 1 Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Każdy utwór musi zostać ustalony. Ustalenie nie jest tożsame z utrwaleniem. Obrazując, choreografia musi wyjść z głowy autora, powinna być zatańczona chociażby przed kimś innym. Może też zostać spisana – o czym dalej. Dobrze byłoby, gdyby została utrwalona jako filmik wideo w celach dowodowych, by wykazać autorstwo i czas powstania.
Jakie prawa zyskuje twórca choreografii? Zarządzanie prawami wyłącznymi
Autorskie prawa osobiste
Ochrona prawna choreografii dotyczy praw osobistych i majątkowych twórcy. Autorskie prawa osobiste chronią niezbywalne prawa twórcy do autorstwa, oznaczenia utworu, integralności, pierwszego udostępnienia, nadzoru.
Prócz oczywistej ochrony prawnej, do której należy między innymi autorstwo, czyli oznaczenie z imienia, nazwiska, pseudonimu autora choreografii np. na afiszach, w napisach końcowych itp. Ochrona dotyczy również nienaruszalności treści, czyli nikt bez zgody twórcy nie może modyfikować, skracać, ani też zniekształcać układu tanecznego.
Autorskie prawa majątkowe
Autorskie prawa majątkowe to konstrukcja prawna zapewniająca twórcy zarobkowanie ze swojej twórczości. Komercjalizacja utworu – nie tylko choreografii, polega na prawie dokorzystania, rozporządzania i wynagrodzeniu.
Choreografie tworzone są na potrzeby widowisk, które są skierowane do szerokiej publiczności. Układy taneczne są częścią koncertów, reklam, występów teatralnych.
Jeśli jesteś twórcą masz wyłączne prawo do:
utrwalania i zwielokrotniania – decydowanie o nagraniu wideo i udostępnianiu;
publicznego wykonania – zezwalania na tańczenie choreografii podczas koncertów;
wprowadzania do obrotu – sprzedaż układu tanecznego.
Autor choreografii decyduje, kto może zatańczyć dany układ i na jakich zasadach. Prawo do wynagrodzenia można podzielić na dwie kategorie – jednorazowe honorarium lub tantiemy – co do zasady rzadziej praktykowane, obejmują regularne wypłaty za to, że np. nagranie z układem taneczny, jest emitowane np. w telewizji.
Warto zapamiętać, że wynagrodzenie dla twórcy nie jest tożsame z wynagrodzeniem za świadczenie usługi. Wielu twórców artystycznych nie ma wiedzy w tym zakresie, bo nie rozróżnia podziału.
Przykład
Choreograf jest freelancerem, współpracuje ze szkołami tańca, dla których tworzy układy taneczne. Właściciel jednej ze szkół tańca zlecił choreografowi stworzenie niepowtarzalnej choreografii dla zespołu do konkursy tanecznego w stylu modern jazz.
Jak freelancer może podejść do takiego dzieła? Po pierwsze może rozróżnić wynagrodzenie za usługę – stworzenie choreografii, a honorarium za stworzenie unikalnego układu tanecznego i przeniesienie do niego praw lub udzielenie licencji. Taka sytuacja jest korzystna dla obu stron, gdy stosunek prawny oparty jest na umowie o dzieło.
Czy opłaca się być artystą? Czy opłaca się współpracować z artystą?
Podział wynagrodzenia i rozporządzania swoim prawem jako autora choreografii daje warunki do obniżenia zobowiązań podatkowych w sposób legalny, wskazany przez ustawodawcę.
Dzięki podziałowi wynagrodzenia, freelancer może odliczyć aż 50% kosztów uzyskania przychodu z tytułu twórczości artystycznej, co obniża jego podstawę opodatkowania podatkiem dochodowym. Pozostałą część wynagrodzenia z tytułu usługi zalicza w sposób ogólny do opodatkowania.
Przykład Współpracujący z freelancerem właściciel szkoły tańca może nabyć majątkowe prawa autorskie do choreografii i spokojnie korzystać, z tak utworzonej dla niego choreografii na konkursie tanecznym, a także w późniejszym czasie, co do zasady bez ograniczeń.
Sytuacja się zmienia, gdy choreograf pozostaje w stosunku pracy ze szkołą tańca.
Czy można zastrzec taniec? Historia choreografii do muzyki Beyoncé
Ochrona praw autorskich na arenie międzynarodowej zdecydowanie różni się od siebie. Kraje Unii Europejskiej rozdzielają majątkowe prawa autorskie od tych osobistych. W Stanach Zjednoczonych, co do zasady chronione są majątkowe prawa autorskie i możliwość ich komercjalizacji. Dzieła, aby uzyskać ochronę, powinny zostać zarejestrowane w Copyright Office.
Co ciekawe, taniec można zapisać na papierze w specjalnej notacji tanecznej, czyli Labanotation, która jest akceptowana przez podmiot rejestrujący w USA jako nośnik choreografii.
Kto posiada prawa do ruchów Beyoncé? Choreografia Single Ladies Put a Ring on It JaQuel Knight
Utwór Beyoncé Single Ladies stał się rozpoznawalnym utworem popkultury. Nie tylko sama muzyka jest popularna, ale także taniec. Twórca tej choreografii JaQuel Knight jest uznanym w branży choreografem popularnych występów tanecznych. Pracuje ze znanymi piosenkarkami m.in Beyoncé, Shakira, Megan Thee Stallion. Reputacja twórcy, jednak nie przekładała się na wynagrodzenie. Choreograf był traktowany jako pracownik tymczasowy, aż do wyzwania, jakie sobie postawił w zakresie prawa własności intelektualnej w 2020 r.
W branży artystyczno-rozrywkowej choreografowie otrzymują stawkę dzienną lub zapłatę za projekt.
Wyzwaniem dla twórców układów tanecznych stały się social media. Przeniesienie teledysków z telewizji na YouTube spowodowało wzrost znaczenia wizualnego spektaklu, a choreografia jest ważną częścią wizualnej reprezentacji treści muzyki. Każde odtworzenie treści przynosi zyski właścicielowi audiowizualnego utworu.
JaQuel Knight – twórca choregorafii do utworu Beyonce, Single Ladies Put a Ring on It, zauważył wysoką niesprawiedliwość w USA i postanowił zawalczyć o ochronę swojej pracy twórczej i wynagrodzenia za nią. Inaczej niż w Polsce, w Stanach Zjednoczonych wymagana jest rejestracja do uzyskania ochrony pracy twórczej i wynagrodzenia. Przed 2020 r. Stany nie mogły pochwalić się bogatym orzecznictwem w zakresie możliwości rejestracji choreografii, więc sprawa Knight’a była wyzwaniem dla jego pełnomocników. Jego sprawę uprzedziła jednak inna sprawa – wykorzystanie twórczości innego autora – ruchów, choreografii i zaimplementowanie jej jako elementy gry multimedialnej. Twórcy postanowili pozwać właściciela gry, jednak bezskutecznie – główną przyczyną braku ochrony prawnej twórczości był brak rejestracji utworów.
Historycznie w USA dzieła choreograficzne mogły być rejestrowane, gdy wykazywały jasną narracje i mogły być klasyfikowane jako dzieła dramatyczne. Poza baletem, pomijano wszystkie inne choreografie.
Ciekawostką jest to, że urząd ds. własności intelektualnej w Stanach nadal nie posiada nawet osobnej kategorii dla choreografii i zalicza je do utworów dramatycznych.
Zarejestrowana twórczość w USA pozwala na ochronę utworu i zarządzanie nim, czyli na przykład udzielanie licencji, a później wykorzystanie choreografii podczas koncertów; w filmach, teledyskach, widowiskach, czyli korzystanie z prawa wyłącznego przez twórców.
Choreograf najpopularniejszej w popkulturze choreografii, zapoczątkował przebudzenie współczesnych artystów, aby myśleli o swojej własności intelektualnej jako narzędziu pracy zarobkowej, w sposób długofalowo. Był to krok milowy afroamerykańskiego twórcy z branży rozrywkowej, który czerpał z historii tańca i stworzył spójną, dynamiczną choreografię, która zyskała popularność. Nie poprzestał na jednej rejestracji. Obecnie prowadzi katalog swoich utworów choreograficznych.
Jak wskazał w jednym z wywiadów – Knight, ochrona prawna jego twórczości skierowana jest do podmiotów działających komercyjnie, chcących wykorzystać choreografię, jako element widowiska, na którym ktoś inny zarabia. Nie będzie dochodził swoich roszczeń przeciwko prywatnym osobom, które tańczą i publikują to w mediach społecznościowych.
Czy Beyoncé już nie zatańczy Single Ladies?
Beyonce jako autorka dzieła muzycznego Single Ladies z pewnością ma prawa do wykonywania utworu w różnych celach – komercyjnym i niezarobkowym. Układ taneczny z 2009 r. do utworu i teledysku, a w następstwie wykorzystywany podczas koncertów przez artystkę, obecnie będzie wymagał licencji od twórcy choreografii, zgodnie z jego zapowiedzią. Choć twórca zarejestrowanej choreografii jeszcze nie ujawnił zasad zarządzania tym prawem wyłączonym.
JaQuel Knight skutecznie zarejestrował choreografię Single Ladies (Put a Ring on It) w celach długofalowego zysku ze swojej twórczości. Dzięki popularności, jaką osiągnęła ta choreografia przez 11 lat, przed dniem rejestracji, może być dla niego strategicznym posunięciem w celu zabezpieczenia swoich przychodów na przyszłość. Beyonce i jej zespół będą mogli korzystać z choreografii, w taki sposób, w jaki właściciel prawa wyłącznego do choreografii im na to zezwoli, z pewnością za wynagrodzeniem.
Kto w Polsce zarządza prawem do choreografii?
Twórcy mogą samodzielnie albo licencjonować lub przenieść majątkowe prawa autorskie na zainteresowanego nabywcę albo oddać utwór do zbiorowego zarządzania.
Jedno ze stowarzyszeń autorów dostrzegło dynamicznie zmieniający się rynek praw wyłącznych i umożliwił rejestrację online utworów choreograficznych – układów tanecznych, inscenizacji ruchowych i innych choreografii z kategorii małych praw, w celu zbiorowego zarządzania i udzielania licencji. Główną zaletą jest to, że utwór choreograficzny jest rejestrowany bez konieczności dołączania opinii eksperta.
Jak wskazuje Raport 2022-2026 Zmiana. Rozwój. Efekt. ZAiKS na rzecz twórców w latach 2022-2025 liczba członków Sekcji Autorów Dzieł Choreograficznych wzrosła o ponad 15%.
Podsumowanie. Zarządzanie prawem do choreografii na arenie międzynarodowej
Międzynarodowe prawo własności intelektualnej stawia przed artystami wyzwania. O tyle, o ile w Unii Europejskiej mamy do czynienia z ujednolicaniem prawa własności intelektualnej i pomimo, że kraje członkowskie różnią się szczegółami w tym zakresie, wspólne źródła, jak również wiążące konwencje sprawiają, że dorobek prawa własności intelektualnej wspiera twórczość performatywną, to w USA ochrona prawna choreografii uzależniona jest od czynników rejestracyjnych, zupełnie inaczej niż w UE.
Prócz możliwości komercjalizacji dóbr niematerialnych, jakimi są układy taneczne w UE, chroni się również osobiste prawa autorskie. Choreografia do popkulturowego dzieła muzycznego Single Ladies Put a Ring on It, JaQuela Knighta, która musiała uzyskać rejestrację w celu ochrony w USA, jaskrawo uwypukla problemy współczesnych twórców na arenie międzynarodowej. Polska i Stany Zjednoczone są stronami Konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych oraz członkami Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO). Oba państwa kierują się zasadą traktowania narodowego (asymilacji), polegająca na tym, że twórca jednego państwa-strony korzysta z tych samych praw, jakie przyznaje drugie państwo-strona własnym obywatelom w zakresie praw własności intelektualnej.
Zarządzanie utworem w Polsce jest przyjazne twórcy, bo zarządzanie nim można oddelegować podmiotowi profesjonalnemu. Jak pokazał przykład, mimo globalizacji to komercjalizacja dóbr niematerialnych i zarządzanie nimi jest zróżnicowana i zależna od prawa międzynarodowego.
Katarzyna Sajkiewicz
Jestem Katarzyna. Jestem prawniczką i ekspertką komunikacji marketingowej. Zawodowo zajmuję się marketingiem biznesu i prawem własności intelektualnej. Jestem właścicielką Legalnej marki.
